home | nederlands auschwitz comité | holocaust

Lezen en doorgeven

De illegale bladen die al in 1940 verschenen, werden in de loop van de oorlog in een steeds hogere oplage verspreid. In 1941 was de oplage enkele tienduizenden en in 1943 al een half miljoen. Nederland was verdeeld in verschillende levensbeschouwelijke groepen, de zogenaamde zuilen. Elke groep, zoals communisten, sociaal-democraten, protestanten, had zijn eigen illegale blad. Gemeenschappelijk riepen ze op tot verzet en brachten ze nieuws dat de Duitse autoriteiten liever aan de samenleving wilden onthouden. Het Parool (sociaal-democratisch), De Waarheid (communistisch), Vrij Nederland (protestants) en Trouw (protestants) waren belangrijke illegale bladen. In De Waarheid verscheen het eerste bericht over de moord op Joden in de gaskamers. Op het maken en verspreiden van illegale kranten stonden zware straffen.

1. Geuzenactie, Bericht no. 2, 18 mei 1940
   De eerste Berichten van de verzetsgroep Geuzenactie, werden met de hand geschreven. Het is het vroegst bekende illegale blad. Het eerste, niet bewaard gebleven nummer werd reeds op 15 mei 1940 uitgegeven.
   In Bericht no. 2 waarschuwde IJzerdraat voor de gevolgen van de Duitse bezetting:
   “We weten wat ons te wachten staat.
   Al onze voorraden zullen worden weggehaald, voedsel, kleding, schoeisel“.
   “Onze jonge mannen zullen worden gedwongen elders te gaan werken voor den overweldiger“.
   Collectie NIOD, Amsterdam
2. Bernard IJzerdraat
   Oprichter, organisator en redacteur van de Geuzenactie was de Haarlemse leraar Bernard IJzerdraat. In zijn blad riep hij op tot concreet verzet tegen de Duitse bezetter. IJzerdraat werd in november 1940 gearresteerd en in maart 1941 gefusilleerd, samen met veertien andere leden van de Geuzen verzetsgroep.
   Fotograaf onbekend, collectie NIOD, Amsterdam
3. De Waarheid, 17 juli 1942
   Het illegale communistische blad De Waarheid verscheen voor het eerst op 23 november 1940. Op 17 juli 1942 berichtte de krant over de eerste transporten van Joden naar het oosten. In dit artikel wordt melding gemaakt van gaskamers in Duitse kampen in bezet Polen:
   “Dit alles zijn voortekenen dat de moffen bezig zijn hun duivels plan tot deportatie van de joden naar Polen ten uitvoer te leggen“... “Nog kort geleden heeft de Poolse regering te Londen cijfers en feiten bekend gemaakt over de gruwelijke jodenmoorden in Polen. Joodse mannen, vrouwen en kinderen, zijn in den loop van den oorlog vermoord, door ophanging, fusillering, verstikking in gaskamers of onder de wreedste martelingen“.
   Collectie NIOD, Amsterdam
4. In de winter van 1944/45 moest illegaal drukwerk omdat er geen elektriciteit was net als in het begin van de oorlog met de hand op de stencilmachine worden vervaardigd.
   Foto Cas Oorthuys, collectie NFM, Rotterdam
5. Het Parool, 27 september 1943
   In Het Parool van 27 september 1943 werd uitgebreid bericht over het gebruik van gaskamers.
   In het artikel: “Leest, hoe het nationaal-socialistisch gespuis menschen behandelt”, wordt bericht over gaskamers in de Duitse concentratiekampen waarin honderden Joden tegelijk vermoord konden worden. De redactie had lang over publicatie getwijfeld. Men was bang paniek te zaaien in Joodse kringen. Daarnaast was het gegeven zo onvoorstelbaar dat men twijfelde aan het waarheidsgehalte van het verhaal.
   “In den loop van den oorlog heeft men de liquidatie van gevangen tegenstanders en vijanden nog belangrijk gerationaliseerd: Het ‘umlegen’, zooals de technische term luidt, geschiedt thans reeds geruimen tijd in de Gaskammer, die in alle kampen gebouwd is. Zoo’n gaskamer maakt den indruk een badlokaal te zijn. Een groot aantal menschen wordt er naakt in gebracht, dat heeft het voordeel, dat men de lijken naderhand meteen verasschen kan, zonder dat men eerst nog kleeren behoeft uit te trekken. Het procédé is eenvoudig. De deuren gaan dicht en de kranen gaan open. Een kwartier later komt het lijkencommando om de slachtoffers weg te halen. In het kamp te Auschwitz zijn op deze wijze vele tienduizenden Polen, Joden en Russen gedood. “
   Collectie NIOD, Amsterdam
6. Wim van Norden (1917)
   Wim van Norden begon in de herfst van 1940 met het verspreiden van de Nieuwsbrief van Pieter ‘t Hoen,
   de voorloper van het illegale Het Parool, dat in februari 1941 voor het eerst verscheen. De krant was sinds augustus 1941 het eerste illegale blad dat in gedrukte vorm verscheen.
   In december 1941 werd Van Norden redacteur van het blad. Na de arrestatie van Frans Goedhart (de echte naam van Pieter ’t Hoen) in januari 1942, nam Van Norden samen met anderen de leiding van Het Parool – motto: ‘vrij, onverveerd’
   Collectie Het Parool, Amsterdam
7. Nieuwsberichten worden verwerkt voor een artikel in een illegale krant. De foto is gemaakt op het onderduikadres van de fotograaf in Amsterdam en komt uit een serie over het vervaardigen van een gestencild krantje, 15 oktober 1944.
   Foto Hans Sibbelee, collectie NIOD, Amsterdam
8. Het verspreiden van illegale bladen was vooral het werk van vrouwen. Mannen werden eerder door de Duitsers gecontroleerd omdat zij intensief gezocht werden wegens ontduiking van de Arbeidsinzet.
   Foto Cas Oorthuys, collectie NFM, Rotterdam
9. Henk van Randwijk (1909-1966)
   Henk van Randwijk was een van de belangrijke figuren in het Nederlandse verzet.
   Na de arrestatie in 1941 van de oprichters van Vrij Nederland, zette Van Randwijk de uitgave ervan voort. Onder zijn leiding groeide het blad uit tot een van de grootste en meest toonaangevende ondergrondse kranten van Nederland, naast Het Parool, De Waarheid en Trouw.
   Fotograaf onbekend, collectie NIOD, Amsterdam
10. Vrij Nederland, december 1941
    Het eerste nummer van het illegale Vrij Nederland verscheen op 31 augustus 1940 in een oplage van slechts 130 exemplaren. In dit nummer wordt de toenemende censuur van de bezetters als aanleiding genoemd voor de oprichting. In december 1941 verscheen het eerste gedrukte nummer.
    Collectie NIOD, Amsterdam
11. Trouw, 18 februari 1943
    In de Vrij Nederland groep werkten vrij veel mensen met een gereformeerde achtergrond, die al geruime tijd ontevreden waren over het beleid van Van Randwijk. Onder leiding van Wim Speelman begon een aantal redacteuren in februari 1943 een eigen, gereformeerd verzetsblad onder de naam Trouw.
    Collectie NIOD, Amsterdam
12. Wim Speelman (1919-1945)
    Wim Speelman was een verzetsman, die bij veel illegale activiteiten was betrokken, en daarvoor met zoveel mogelijk mensen contacten probeerde te leggen. Daarover kreeg hij een hoogoplopend conflict met Van Randwijk, die hem onvoorzichtigheid verweet. Het leidde tot zijn vertrek bij Vrij Nederland. In de zomer van 1944 liet de Duitse Sicherheitspolizei weten dat als Trouw opgeheven zou worden, de ‘betaling’ daarvoor zou bestaan uit het vrijlaten van ter dood veroordeelde medewerkers van het blad. Speelman stond voor de moeilijke beslissing Trouw als symbool van verzet op te geven of over het lot van ‘zijn jongens’ te beslissen. Speelman besloot met Trouw door te gaan. Onmiddellijk na dit besluit werden de 23 ter dood veroordeelde verspreiders van Trouw in Kamp Vught doodgeschoten.
    Speelman werd uiteindelijk ook gearresteerd en in februari 1945 gefusilleerd.
    Fotograaf onbekend, collectie NIOD, Amsterdam
13. De Vrije Kunstenaar
    Leden van de verzetsgroep van Gerrit-Jan van der Veen, op de foto met snor, corrigeren drukproeven van het illegale blad De Vrije Kunstenaar.
    De foto is onderdeel van een reportage, in de oorlog gemaakt door de fotografe Violette Cornelius over de verzetsgroep van Gerrit van der Veen
    Foto Violette Cornelius, collectie NFM, Rotterdam